طي بيش از 4 دهه گذشته تنها حدود 350 فضانورد راهي فضا شده‌اند، از اين رو نمي‌توان هيچ گاه با قاطعيت درباره تأثيرات مختلف فضا بر بدن و سلامت فضانوردان صحبت كرد.





با اين حال بشر نزديك به 50 سال است كه پا را از مرزهاي فضا فراتر گذاشته و در دوران‌هاي مختلف برخي از اين فضانوردان براي مدت‌هاي بـسـيـار طـولانـي نيز زندگي در فضاي تـاريـك و عـاري از جـاذبـه را تـجـربه كـرده‌انـد. بـديـن خاطر نمي‌توان به راحـتــي از مـقــولــه مـهـمـي هـمـچـون سلامت فضانوردان براحتي گذشت.

نگراني‌هاي مختلف در اين خصوص در حالي در سال‌هاي اخير بيشتر مطرح شده‌اند كه ناسا به عنوان يكي از پيشگامان اكتشافات فضايي براي دهه دوم قرن بيست و يكم برنامه‌هاي فـضـايـي و اكـتـشافاتي زيادي دارد. بازگشت دوباره انسان به ماه و در ادامه سفر به مريخ از جمله اين برنامه‌هاست كه براي تحقق آنها تاكنون هزينه‌هاي نجومي صرف شده است. به تازگي نـگــــرانــــي‌هــــاي زيــــادي درخــصــــوص سردردهاي فضايي، تأثير جاذبه صفر بر ساختار بدني فضانوردان و از همه مهم‌تر جريان خون در قسمت‌هاي مختلف بدن آنها از جمله مغز مطرح شده است. در كنار اين موارد تأثيرپذيري ساختار استخواني فضانورداني كه براي مدت طولاني حضور در فضا را تجربه مي‌كنند دانشمندان آژانس‌هاي مختلف فضايي جهان از جكسا (آژانس فضانوردي ژاپن) گرفته تا اسا و ناسا را بر آن داشته است تا رشته بررسي‌هاي دقيق پزشكي را بر‌‌روي فضانورداني كه پيش از اين راهي فضا شده‌اند انجام دهند. شايد تا به امروز صحبت از پوكي استخوان عمدتا درباره زنان عادي ساكن بر روي زمين مطرح مي‌شد اما اكنون اين عارضه را در زمره خطراتي قرار مي‌دهند كه سلامت فضانوردان را بشدت تهديد مي‌كند. اين نگراني‌ها در سال‌هاي اخير با توجه ويژه دانش پزشكي روز جهان همراه بوده است. از اين رو به نظر مي‌رسد با توسعه توانمندي بشر براي فتح عرصه‌هاي مختلف فضايي، توجه جدي به سلامت فضانوردان فراهم آورنده زيرمجموعه جديدي از پزشكي نوين تحت عنوان پزشكي فضايي باشد.

بتازگي گروهي از دانشمندان ادعاي جالب توجهي را مطرح كرده‌اند: حضور طولاني‌مدت در فضا مي‌تواند تأثير مخربي بر زيبايي ظاهري و تناسب اندام فضانوردان در ادامه زندگي داشته باشد. ماجراجويي شجاعانه در جايي كه هيچ كس تا به حال قدم به آنجا نگذاشته است مي‌تواند مقدمات طاسي را فراهم كند. البته اين تنها بخشي از مشكل است. چاق شدن و در كل لطمه وارد شدن به زيبايي اندام از جمله مواردي است كه اين دانشمندان در تحقيقات اخير خود به آنها اشاره كرده‌اند. دانشمندان كالج لندن در تحقيقات خود به اين نتيجه رسيده‌اند كه شركت در سفرهاي طولاني‌مدت فضايي نظير آنچه كه براي يك تا 2 دهه آينده در راه بازگشت دوباره به ماه و سپس سفر به مريخ تصور شده است، تأثير خوبي بر مشخصه‌هاي ظاهري فضانوردان نخواهد داشت كه از آن جمله بايد به كوتاه شدن قد، افزايش وزن بدن و حتي ريزش مو اشاره كرد. تحقيقات دكتر لويس از اين كالج نشان مي‌دهد كه زندگي طولاني مدت در شرايط جاذبه نزديك به صفر موجب سستي و كرختي در فضانوردان شده و در ادامه ماهيچه‌ها و استخوان‌هاي آنها با نارسايي‌هايي در فرآيند رشد روبه‌رو مي‌شوند. منطق علمي كه در پشت اين نظريه نهفته است حاكي از آن است كه اصولا حضور نسبتا طولاني مدت در فضا و شرايط جاذبه صفر نتيجه‌اي جز بر هم ريختن تناسبات دروني بدن نخواهد داشت و همين به هم ريختگي موجب مي‌شود تا تناسب زيبايي‌بخش افراد دستخوش تغييرات زيادي شود.

زيبايي در فضا از بين مي‌رود؟

دليل اصلي كه براي ريزش موي فضانورداني از اين دست مطرح مي‌شود ارتباط مستقيمي با جاذبه نزديك به صفر دارد. در چنين شرايطي گردش خون جريان هميشگي و عادي خود را نداشته و به نوعي مي‌توان متصور شد كه استخري از خون در جمجمه اين فضانوردان ايجاد مي‌شود كه در ادامه اثرات مخربي بر پايداري پياز مو خواهد داشت. دكتر لويس در اين خصوص مي‌گويد: نياز به تلاش كمتر به خرج دادن براي حركت در جاذبه نزديك به صفر آن هم در محيطي كه هيچ گاه نه خيلي گرم مي‌شود و نه خيلي سرد مي‌تواند نگراني‌هاي زيادي را به همراه داشته باشد. نگراني عمده من از اين است كه زنان و مردان فضانوردي كه در آينده براي سفرهاي طولاني مدت فضايي آماده مي‌شود، پايان دردناكي را در زندگي شخصي خود تجربه كنند.

افزايش اين نگراني‌ها موجب شده است تا آژانس‌هاي پيشگام در زمينه ماجراجويي‌ها و اكتشافات فضايي به دنبال بررسي اين موضوع باشند. از‌اين‌رو ناسا اخيرا كميته مستقلي را براي انجام بررسي‌هايي درخصوص خدمات پزشكي كه به فضانوردان ارائه مي‌شود و وضعيت سلامتي آنها پس از بازگشت از سفرهاي طولاني مدت فضايي انجام دهد مامور كرده است. در همين حال در مركز فضايي جانسون ناسا نيز كميته‌اي مشغول به فعاليت شده است كه تمركز خود را روي گرايش‌هاي رفتاري فضانوردان معطوف كرده است. اين دو گروه در هفته‌هاي گذشته نتايج اوليه بررسي‌هاي خود را اعلام كرده‌اند و جالب اين است كه ناسا در پاسخ به اين يافته‌ ها، اطلاعاتي را نيز از طريق صحبت‌هايي با فضانوردان و حتي جراحاني كه برخي جراحي‌هاي ساده را در فضا انجام داده‌اند، جمع‌آوري نموده است. پيش‌بيني مي‌شود بزودي گزارش نهايي جمع بندي اين بررسي‌ها از سوي ناسا اعلام شود.

البته ناسا تنها به اين بررسي‌ها اكتفا نكرده است. برنامه تحقيقات انساني اين آژانس و انستيتو ملي تحقيقات زيست پزشكي فضايي آمريكا نيز حمايت‌هاي خود را از پيشنهادات مربوط به بررسي سلامت فضانوردان در ماموريت‌هاي اكتشافاتي آينده اعلام كرده‌اند. قرار است به پيشنهادات قابل بررسي بالغ بر 16 ميليون دلار هزينه تحقيقاتي طي سه تا چهار سال آينده اختصاص يابد. از آنجايي كه يكي از برنامه‌هاي آتي ناسا، بازگشت دوباره انسان به ماه است، يك سري از تحقيقات اين آژانس درباره سلامت فضانوردان در ماموريت‌هاي فضايي صرفا به ارتباط آن با ماه و محيط نسبتا سخت آن مربوط مي‌شود. محققان ناسا در بررسي‌هاي اخير خود دريافته‌اند كه سلامت فضانورداني كه راهي خواهند شد، كاملا به ميزان ذرات گرد و غباري است كه در معرض آنها قرار مي‌گيرند. براي اين منظور محققان انستيتو ملي تحقيقات زيست پزشكي فضايي آمريكا در حال بررسي اين موضوع هستند كه چگونه ذرات گرد و غبار ماه در شرايط جاذبه نزديك به صفر در شش فضانوردان رسوب مي‌كند. ناسا اميدوار است تا بدين ترتيب خطرات بالقوه‌اي را كه همجواري اين ذرات براي سلامت فضانوردان به همراه دارد را ارزيابي كند. حتي گفته مي‌شود اهميت اين تحقيقات تا به آنجاست كه تأثير شگرفي در چگونگي طراحي پايگاه‌هاي اقامت طولاني و دائم بر روي ماه خواهد داشت.

گرد و غبار فضايي، تهديدي جدي براي سلامت فضانوردان

نگاهي به گذشته نشان مي‌دهد كه سلامت فضانوردان در ماموريت‌هاي فضايي حتي كوتاه مدت نيز مي‌تواند به راحتي در معرض خطرات گوناگون قرار گيرد. در جريان ماموريت‌هاي آپولو در اواخر دهه 60 و اوايل دهه 70، ذرات گرد و غبار سطح ماه به راحتي و از طريق لباس فضانورداني كه بر روي ماه پياده‌روي مي‌كردند به درون ماهنورد راه پيدا مي‌كرد. اين ذرات آنقدر بزرگ بودند كه فضانوردان مي‌توانستند براحتي بوي آنها را استشمام كنند. گرچه تاكنون هيچ بيماري خاصي در ارتباط با همجواري با اين ذرات مشخص نشده است با اين حال نگراني‌هاي زيادي همچنان وجود دارد زيرا اين ذرات از ويژگي‌هايي برخوردارند كه براحتي با مشخصه‌هاي شيميايي سنگي همچون كوارتز قابل مقايسه است و البته همگان مي‌دانند كه كوارتز ماده‌اي فوق‌العاده سمي است.

اما اين موارد تنها بخشي از نگراني‌ها به حساب مي‌آيند. در ماه تقريبا اثري از جاذبه وجود ندارد و همين مسأله موجب مي‌شود تا ذرات ريز و درشتي كه وارد سيستم تنفسي فضانوردان مي‌شود امكان خارج شدن از شش‌ها را پيدا نكنند. در حقيقت خارج ساختن ذراتي كه ناخواسته وارد سيستم تنفسي شده‌اند به راحتي فرآيندي كه روزانه بر روي زمين و براي ميلياردها نفر روي مي‌دهد، نيست. شش‌ها اندام بسيار حساسي است زيرا دربرگيرنده سطح وسيعي هستند كه مولكول‌هاي اكسيژن را از طريق غشايي بسيار نازك مستقيما راهي خون مي‌كنند از اين رو با افزايش حجم ذرات گرد و غبار در شش فضانوردان، خطر مرگ آنها افزايش مي‌يابد. در اين خصوص تحقيقات جالب توجهي نيز انجام شده است. در يكي از اين موارد دانشمندان درجريان پروازهايي با استفاده از هواپيماهاي مخصوص جاذبه اندك در ناسا، اندازه‌گيري‌هاي دقيقي را انجام مي‌دهند. اين هواپيماها به منظور خلق دوره‌هاي كوتاه زماني حضور در جاذبه نزديك به صفر به كار گرفته مي‌شوند.

دانـشـمندان در بررسي‌هاي مختلف به اين نتيجه رسيده‌اند كه استخوان‌ها از جمله اعضاي بدن فضانوردان به حساب مي‌آيند كه بيشترين تأثيرات منفي را از بابت حضور در جاذبه نزديك به صفر متحمل مي‌شوند. در صورتي كه فضانوردي براي مدت طولاني در چنين شرايطي قرار گيرد، با كاهش كلسيم در استخوان روبه‌رو شده و در عين حال ماهيچه‌هايش نيز ضعيف‌تر و سست‌تر مي‌شوند. در كنار استخوان‌ها، سلامت كلي بدن فضانوردان نيز همواره دستخوش تغييرات عجيب و متفاوتي مي‌شود. به عنوان مثال برخي فضانوردان در نخستين روزهاي حضور خود در فضا و جاذبه نزديك به صفر دچار ناراحتي‌هاي مختلفي نظير سردردهاي مزمن مي‌شوند. برخي نيز پس از گذشت مدت قابل توجهي از بازگشت به زمين دچار اخـتـلالات عـضـلانـي و فـيـزيـولـوژيـكـي مـي‌شـونـد كه ممكن است ناتواني‌هاي مختلفي را براي فضانورد در زندگي روزمره ايجاد كند. در برخي موارد گزارش شده است كه فضانوردان پس از بازگشت به زمين حتي توانايي لازم براي ايستادن را نيز از دست مي‌دهند. از آن گذشته در فضا، فضانوردان در معرض پرتوهايي قرار دارند كه با آنچه كه در زمين مي‌گذرد تفاوت‌هاي زيادي دارد. با اين حال تاكنون دانش بشري درخصوص اين پرتوها پيشرفت چنداني نداشته است و هنوز معلوم نيست كه اين پرتوها چگونه سلامت فضانوردان را در معرض خطرات جدي قرار مي‌دهند.

اما اين تنها بعد پزشكي قضيه است. در فضا و جايي همچون ايستگاه فضايي بين‌المللي كه در محيطي بسيار محدود فضانورداني از كانادا، اروپا، ژاپن، روسيه و آمريكا براي مدت نسبتا طولاني در كنار هم زندگي مي‌كنند، راهي ندارند جر اين‌كه با فـرهـنـگ‌هـا و تفكرات مختلفي كنار بيايند. بي‌شك چنين محيطي و ناهمگوني‌هاي ناشي از آن موجب مي‌شود تا فضانوردان در كنار ساير ناراحتي‌هاي پزشكي دچار استرس‌هاي رواني و حتي برخي ناراحتي‌هاي روانشناختي نيز شوند. اين نكته عمدتا در زمان بازگشت برخي از آنها به زمين و در ماه‌هاي بعد از پايان مأموريت به تدريج نمايان مي‌شود. از ايـن رو پـيـش از انـتـخاب نهايي فضانوردان براي شركت در ماموريت‌هاي طولاني مدت فضايي، كانديداها از معاينات و فيلترهاي پزشكي و روانشناختي فراواني عبور داده مي‌شوند.

سردردهاي فضايي

به تازگي ناسا از مشكل مزمني براي فضانوردان خبر داده است كه شايد در گذشته توجه چنداني به آن نمي‌شده است؛ سـردردهـاي فـضـايـي. اكـنـون اين قضيه مطرح مي‌شود كه سردردهاي فضايي مي‌تواند يـكـــي از مــهــمــتـــريـــن نــاراحـتــي‌هــاي فـضــانــوردان در جــريـان و پـس از ماموريت‌هاي فضايي باشد. گروهي از عصب‌شناسان كه در سال‌هاي اخير فضانوردان را زير نظر داشته‌اند به اين نتيجه رسيده‌اند فضانورداني كه سابقه هيچ گونه سردردهاي مزمن نداشته‌اند به طرز قابل توجهي به هنگام حضور در فضا در معرض حملاتي قرار مـي‌گـيرند كه عمدتا ناشي از پديده‌اي موسوم به سردردهاي فضايي عنوان مي‌شود. تيمي از محققان در مركز پزشكي دانشگاه ليدن هلند به سرپرستي دكتر آلا وين، اين مسأله را از زواياي گوناگوني مورد بررسي قرار داده است و البته به نتايج جالب توجهي نيز دست يافته‌اند. آنها مي‌گويند كه در نقطه مقابل با ساير نـظـريـه‌هـاي مـطـرح شـده در گذشته سردردهاي فضايي به واسطه بـيماري‌هاي حركتي ايجاد نمي‌شود. در عوض آنها به يافته‌هايي رسيده‌اند كه اين مشكل ريشه در افزايش جريان خون در مغز فضانوردان دارد. اين يافته‌هاي جديد پس از طرح پرسش‌هايي از يك زن و 16 مرد فضانورد به دست آمده است كه بين 28 تا 58 سال سن داشته و حداقل يك بار در ايستگاه فضايي بين‌المللي حضور داشته‌اند. نكته جالب اين است كه هيچ يك از اين افراد سابقه سردرد‌هاي مزمن بر روي زمين نداشته‌اند. اينها بخشي از مشكلات فضانوردان در ماموريت‌هاي فضايي به شمار مي‌آيد. نكته جالبي كه درخصوص فضانوردان مشخص شده اين است كه بسياري از آنها هيچ گاه درخصوص بيان شكاياتي كه از وضعيت جسماني و سلامت خود در فضا داشته‌اند، سخني بر زبان نمي‌آورند و اين مخفي‌كاري تنها به واسطه ترسي است كه فضانوردان به خاطر آينده كاري خود و احتمال رد شدن در معاينات پزشكي دارند.

در ناسا كميته‌هاي تخصصي براي بررسي اين مسائل تشكيل شده است تا در آينده و در جريان برگزاري ماموريت‌هاي طولاني مدت فضايي حداقل از جانب سلامت فضانوردان خللي در مأموريت ايجاد نشود. در دو دهه آينده سفر به ماه و در ادامه ماجراجويي براي پاي گذاشتن در مريخ دو مأموريت اصلي ناسا و در كل آژانس‌هاي فضايي جهان خواهد بود. بي‌شك در اين ماموريت‌ها به استفاده از فضانورداني نياز است كه از بالاترين سطوح سلامتي برخوردار باشند اما اين تنها نيمي از مشكلاتي است كه در برابر دانشمندان اين عرصه قرار دارد. پرتوهاي فضايي، انفجارات خورشيدي و به دنبال آن امواج قدرتمند منتشر شده در منظومه شمسي و در كنار آنها ذرات گرد و غبار فضايي كه بشر هنوز اطلاعات كاملي درخصوص مواد تشكيل دهنده آنها در اختيار ندارد روي ديگر ماجرا است كه تقريبا از دست دانشمندان خارج هستند.

منبع: جام جم آنلاين